Ye Htut's Blog

ကျွန်တော်တို့ မြင်နေကျ နဂါးရုံ ဘုရားတွေနဲ့ မတူတဲ့၊ အလွန်လက်ရာမြောက်တဲ့ ပန်းတော့ လက်ရာ တွေနဲ့ နဂါးရုံ ဘုရားတစ်ဆူကို အမရပူရ၊ ဖန်ချက်ရပ်မှာ ဖူးခဲ့ရပါတယ်။

နဂါးရုံဘုရားဆိုတာမြတ်စွာဘုရားမိဂဒါဝုန်တောတွင်သီတင်းသုံးနေစဉ်နဂါးကြီးက မြတ်စွာဘုရားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးခဲ့တာကိုအကြောင်းပြု၍ တည်တယ်လို့ မှတ်သားဖူးပါတယ်။ အမရ ပူရ နဂါးရုံဘုရားက တောင်သမန်အင်းရှိတဲ့ အရှေ့ဘက်ကို မျက်နှာမူပြီး ဘုံသုံးဆင့်ခံပြီး တည်ထား တာဖြစ်ပါတယ်။ နဂါးအုပ်မိုးထားတဲ့ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ထဲမှာ ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်တစ်ဆူရှိပါ တယ်။

နဂါးရုံ ဘုရားက ဘယ်သူ့ကောင်းမှုလဲဆိုတာနဲ့ပတ်သက်ပြီး အမျိုးမျိုးတွေ့ပါတယ်။ ပထမ အဆို ကတော့ အလှုရှင်ဘယ်သူလဲ ဆိုတာ မသိဘူး၊ ဘုရားတည်တာကတော့ ၁၈၀၀ လွန်နှစ်တွေက ဖြစ် တယ်၊ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ထဲက ဆင်းတုတော်ကတော့ နှစ်တစ်ရာကျော်သက်တမ်းရှိပြီ လို့ ပြောတယ်။ ဝင်းတွေနဲ့တည်တဲ့ မင်းနေပြည် ( နတ်မောက်ထွန်းရှိန်) စာအုပ်မှာတော့ နဂါးရုံဘုရားကို ၁၂၀၀ ( ၁၈၃၈) ခုနှစ် မှာ မွမ်းမံပြင်ဆင်ခဲ့သည် လို့ရေးထားတဲ့အတွက် ဘုရားတည်တဲ့ နှစ်က အဲဒီထက် စောတဲ့သဘောပဲ။

ဒုတိယအဆိုကဒီဘုရားကသာယာဝတီမင်းရဲ့အနောက် နန်းတော်မိဖုရား မမြကလေး ကောင်းမှု လို့ပြောတယ်။မိဖုရားမမြကလေးဆိုတာ“ ချစ် သမ ျှ ကို ၊ မြင်းမိုရ် ရွှေတောင်လုံး သာပလေး။ လေးဆူဒီပါ၊ သီတာ ရေမြေ ဆုံးစေ တော့ လေး။” အစချီတဲ့ “ ချစ်သမ ျှကို” သစ္စာတိုင် ပတ်ပျိုးကို ရေးဖွဲ့ခဲ့တဲ့ သူဖြစ်ပါတယ်။သာယာဝတီမင်းရဲ့ အချစ်ဆုံး မိဖုရား ဖြစ်ပေမယ့် ပြည်မင်းသားနဲ့ ပူးပေါင်းပြီး သူ့ကို ဆန့်ကျင်ဖို့ကြံစည် တယ်ဆိုတဲ့ စွပ်စွဲချက်နဲ့ ၁၈၄၅ ခုနှစ်မှာ သာယာဝတီ မင်းက မမြကလေးကို ကွပ်မျက်ခဲ့ရတယ်။ ( မဟာဂီတ နိုင်ငံ တော်မူ (၁၉ ၆၉ )မှာတော့“ချစ်သမ ျှ ကိုသစ္စာတိုင်ပတ်ပျိုး” ကို“မင်းဘူး ပဲ့နင်း ဦးနေဦး” ရေး တယ် လို့ ဖော် ပြ ထားပေ မယ့် ဂီတ ပညာရှင်အများစုကတော့အနောက်နန်းမိဖုရားမမြကလေးရေးတယ်လို့ပဲလက်ခံထားပါ တယ်။ )

အနောက်နန်းမိဖုရား မမြကလေးလှူဒါန်းတာ မှန်၊ မမှန်သိနိုင်ဖို့အတွက် ကုန်း ဘောင် ဆက် မဟာ ရာဇဝင်တော်ကြီးမှာ ရှာကြည့်တယ်။ ကုန်းဘောင်ဆက်မဟာရာဇဝင်တော် မှာ ဘုရင်တစ်ပါး ရဲ့ ဆောင်ရွက်ချက်တွေဖော်ပြတဲ့အခါ မိဖုရားတွေ၊ မင်းညီမင်းသားတွေ လှူဒါန်း တဲ့ဘုရား ကျောင်း ကန်စေတီတွေကို ဘုရင်ကိုယ်တိုက်တက်ရောက်ချီးမြှင့်တဲ့အကြောင်းတွေ ပါဝင်လေ့ရှိ ပါတယ်။ ဒါ့ကြောင့်သာယာဝတီမင်းလက်ထက်မှတ်တမ်းတွေကိုပြန်ကြည့်တဲ့အခါသာယာဝတီမင်းကိုယ်တိုင် တက်ရောက်ရေစက်သွန်းချခဲ့တဲ့အနောက်နန်းမိ ဖုရားမမြကလေးလှူဒါန်းမှုတွေကိုအခုလို
တွေ့ ပါ တယ်။

၁။ ၂၂ မေ ၁၈၄၀ ရက်နေ့မှာ မင်းအိုကျောင်းတိုက်အရှေ့မှာ အုတ်ကျောင်းတိုက် ဆောက်လှူ တယ်။
၂။ ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၄၁ ရက်နေ့မှာ ရွှေတိဂုံစေတီတော် အနောက်စောင်းတန်းတည်ဆောက်ဖို့ အတွက် သစ်နဲ့ လက်ခငွေများလှူဒါန်းတယ်။
၃။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၈၄၃ မှာ စန္ဒာမုနိ ဘုရားအတွက် ရွှေဆည်းလည်း၊ ငွေဆည်းလည်း၊ ကြေး ဆည်းလည်း နဲ့ ငွေသပိတ်များလှူဒါန်းတယ်။
၄။ ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၁၈၄၄ ရက်နေ့မှာ သာယာဝတီမင်းရဲ့ ကုသိုလ်တော် လောကမဏိစူဠာ ရဲ့ အရံစေတီအဖြစ် ရတနာလောက စေတီကို လှူဒါန်းပြီးထီးတင်ခဲ့တယ်။

ဒီမှတ်တမ်းတင်ပုံအရ နဂါးရုံဘုရားကို အနောက်နန်းမိဖုရား မမြကလေး တည်ထားလှူဒါန်းခဲ့တယ် ဆိုရင် သာယာဝတီမင်းကိုယ်တိုင်တက်ရောက်ရေစက်သွန်းချပေးတဲ့အကြောင်း ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာ ရာဇဝင်တော်ကြီးမှာပါရမယ်။အဲဒီလိုမပါတဲ့အတွက် အနောက်နန်းမိဖုရား မမြကလေး လှူဒါန်း တာ မဖြစ်နိုင်ဖူးလို့ပဲ ယူဆပါတယ်။

တောင်လေးလုံးဆရာတော်ကိုပညာ(အမရပူရ)ရေးတဲ့“တောင်သမန်ဝန်းကျင်သမိုင်းဝင်နေရာ များ” စာအုပ်မှာရေးသားထားချက်အရ ဘုရားဒါယကာနဲ့ အဆက်ဆက်ပြုပြင်မှုတွေကို ခေါင်းလောင်း စာနဲ့ မှတ်တမ်း တင်ထားပေမယ့် အဲဒီခေါင်းလောင်းကို မသမာသူတွေက ခိုးယူသွားတဲ့အတွက် သမိုင်းအထောက် အထားမရှိတော့ဘူး လို့သိရပါတယ်။

ဒါပေမဲ့၁၈၅၅ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်သံတမန် ဟင်နရီယူးလ် အမရပူရ ရောက်ချိန်မှာ နဂါးရုံ ဘုရားကို ပန်းချီရေးဆွဲမှတ်တမ်းတင်ခဲ့တဲ့အတွက်နဂါးရုံဘုရားဟာ၁၈၅၅ခုနှစ်မှာ ရှိနေပြီဆိုတာ တော့သေချာ ပါတယ်။ ( ဟင်နရီယူးလ် ရေးဆွဲခဲ့ တဲ့ ပန်းချီကို ဓာတ်ပုံများနဲ့ အတူ ဖော်ပြထားပါတယ်။ )

နဂါးရုံဘုရားဟာ လက်ရာအလွန်ကောင်းပေမယ့် သူ့အလှကို ဖျက်နေတာ နှစ်ခုရှိပါတယ်။ ပထမ တစ်ခုက လ ျှပ်စစ်မီးကြိုးတွေပါ။ နဂါးရုံဘုရားကို ရှေ့တည့်တည့်က ဓာတ်ပုံရိုက်ရင် မီးကြိုးတွေက မြင်ကွင်းထဲမှာ ကန့်လန့်ခံ အလှဖျက်နေတာကို တွေ့နိုင်ပါတယ်။ တကယ်လို့ လ ျှပ်စစ်မီးကြိုး တွေကို အခုလို သွယ်တန်းမထားဘဲ အောက်ခြေကနေ ဘုရားကိုယ်လုံးတော်အတိုင်းကပ်ပြီး သွယ် တန်းထားရင် ပိုကောင်းမှာပါ။

ဒုတိယတစ်ခုကတော့ နှစ်ပေါင်းများစွာ ဆောင်ရွက်လာတယ်လို့ ယူဆရတဲ့ ထုံးသင်္ဃန်းများကြောင့် ပန်းတော့အနုစိတ်လက်ရာတွေက ထင်ရှားသင့်သလောက် မထင်ရှားတဲ့အချက်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါက တော့ ကိုယ်မြင်ရတဲ့ မျက်မြင်အခြေအနေအရ သုံးသပ်ချက်ဖြစ်ပါတယ်။ ပညာရှင်တွေကတော့ ပိုသိ မှာပါ။

ဘာပဲဖြစ်ဖြစ် နဂါးရုံဘုရားရဲ့ ပန်းတော့လက်ရာတွေက လက်ရာမြောက်လွန်းတော့ ဘုရားဖူးလာသူ တိုင်းက မူလအလှူရှင် ဘယ်သူပါလိမ့်ဆိုပြီး တွေးဆချီးမွမ်းနေတာကိုကြည့်ရင် သမိုင်းမှာ လူတစ် ယောက်ရဲ့ တန်ဖိုးကို သူ့လုပ်ရပ်နဲ့ပဲ တိုင်းတာတယ်၊ ဘုန်းတော်ဘွဲ့တွေနဲ့ မတိုင်းတာဘူး ဆိုတဲ့ သင်ခန်းစာရနိုင်ပါတယ်။

စန္ဒာမုနိ ဘုရားလို့ ပြောလိုက်ရင် မန္တလေးတောင်ခြေ ကုသိုလ်တော်ဘုရား၊ ကျောက်တော်ကြီး ဘုရားများအနားမှာရှိတဲ့ စန္ဒာမုနိဘုရား လို့ ထင်တဲ့သူများပါတယ်။ ကျွန်တော်ရောက်ခဲ့တဲ့ မဟာ စန္ဒာမုနိ ဘုရားက အမရပူရမြို့မှာရှိတဲ့ ဘိုးတော်ဘုရား ကောင်းမှု “ မဟာစန္ဒာမုနိ” ဘုရားဖြစ် ပါ တယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီစန္ဒာမုနိ ဘုရားနှစ်ဆူက ဆက်စပ်နေပါတယ်။

စန္ဒာမုနိ ဘုရားဆိုတာက စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို အစွဲပြုပြီး ခေါ်တာဖြစ်ပါတယ်။ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွား တော်က ကျွန်တော်တို့ ဖူးတွေ့နေကြ ကြေးသွန်းရုပ်ပွားတော်မဟုတ်ပါဘူး။ သံ ကို သွန်းလုပ်ထား တာဖြစ်ပါတယ်။ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ရဲ့ ထူးခြားချက်ကတော့ ဘိုးတော်ဘုရားနောက်ပိုင်း မင်းတွေ နေပြည်တော်ရွှေ့ပြောင်းတိုင်း နေပြည်တော်အသစ်ကို စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ကြီး ပင့်ဆောင်သွား တဲ့အချက်ပါပဲ။ ဒီလိုလုပ်ဆောင်ရတဲ့ အကြောင်းအရင်းကို လက်လှမ်းမီသလောက်ရှာဖွေကြည့်ပေ မယ့် မတွေ့ဘူး။ ( သိတဲ့သူများရှိရင် မှတ်ချက်မှာရေးပေးစေလိုပါတယ်။ )

ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးမှာ ဖော်ပြချက်များအရ ဘိုးတော်ဘုရားက မင်းကွန်းပုထိုး တော်ကြီးတည်ဆောက်တာကို ကြီးကြပ်ဖို့အတွက် မင်းကွန်းအလယ်ကျွန်းမှာ ယာယီနန်းတော် ဆောက်လုပ်စံမြန်းနေချိန် ၅ ဧပြီ ၁၈၀၃ ရက်နေ့မှာ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို သွန်းလုပ်တယ်။ သံ ပိဿာချိန် ၁၁၃၆၈ ကုန်တယ်။ သွန်းလောင်းပြီးတဲ့အခါ ရုပ်ပွားတော်ကို ယာယီစံနန်းတော် အရှေ့ မြောက်ဘက်မှာ တန်ဆောင်းရွှေပြသာဒ်နဲ့ထားတယ်။ ပြီးရင် ရှင်သာရိပုတြာ၊ ရှင်မောဂ္ဂလာန် စတဲ့ အသိတီရှစ်ကျိပ်သော ရဟန္တာရုပ်တုတော်တွေကို ထုပြီး တစ်ပါးကို ရွှေကျောင်းတော် တစ်ဆောင် စီ ဆောက်လုပ်ထားရှိတယ်။ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် နေ့စဉ် ဆွမ်းကပ်တယ်။

၂၉ စက်တင်ဘာ ၁၈၁၅ မှာ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်နဲ့ ရဟန္တာရုပ်တုတော်တွေကို အမရပူရကို ရွှေ့ ပြောင်းပင့်ဆောင်တယ်။ ရုပ်ပွားတော် ကိန်းဝပ်ရာကျောင်းတော်ကို မဟာရံတံတိုင်းနှစ်ထပ် ကာ ထားတယ်။ စေတီတည်တယ်။ ရဟန္တာရုပ်တုတော်တွေကို တစ်ပါးစီ အုတ်ပြသာဒ်နဲ့ ထားတယ်။

ဘကြီးတော်ဘုရား( စစ်ကိုင်းမင်း)လက်ထက်မှာ နေပြည်တော်ကို အင်းဝကို ပြန်ရွှေ့ပြီးတဲ့နောက် ၁၂ သြဂုတ် ၁၈၂၇ မှာ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်နဲ့ရဟန္တာရုပ်တုတော်တွေကို အင်းဝကို ပင့်ဆောင် ကိုးကွယ်ခဲ့တယ်။ ဘကြီးတော်ဘုရားကို နန်းချပြီး သာယာဝတီမင်းတက်လာတော့ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွား တော်နဲ့ ရဟန္တာရုပ်တုတော်တွေကို ၁၁ စက်တင်ဘာ ၁၈၃၈ မှာ အမရပူရကို ပြန်လည်ပင့်ဆောင် ခဲ့တယ်။

မင်းတုန်းမင်းက ၆ ဇွန် ၁၈၆၇ မှာ စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို မန္တလေးကို ပင့်ဆောင်ခဲ့တယ်။ ရဟန္တာ ရုပ်တုတော်တွေကတော့မူလ ဘုရားဝင်းမှာ ကျန်ခဲ့ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းမှာ ပျက်စီးသွားတယ် လို့ဆိုတယ်။

မင်းတုန်းမင်း စန္ဒာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ပင့်ဆောင်ပြီး စန္ဒာမုနိစေတီတော်တည်တဲ့ ဖြစ်ရပ်ကလည်း မြင်းကွန်း၊ မြင်းခုံတိုင်အရေးအခင်းနဲ့ ဆက်နွယ်နေတဲ့အတွက် စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းပါတယ်။ ၂ သြဂုတ် ၁၈၆၆ ရက်နေ့မှာ သားတော်နှစ်ပါးဖြစ်တဲ့ မြင်းကွန်းနဲ့ မြင်းခုံတိုင်မင်းသားနှစ်ပါး နဲ့ နောက်ပါတွေက ခမည်းတော် မင်းတုန်းမင်းကို လုပ်ကြံပြီး ထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်ဖို့ ကြိုးစားပေမယ့် မအောင်မြင်ဘူး။ ဒါပေမယ့် အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်းသား၊ မင်းတုန်းမင်းရဲ့ သားတော် မလွန် မင်းသား၊ ပြင်စည်မင်းသားနဲ့ စကုမင်းသားတို့ လုပ်ကြံခံရပြီး ကျ ဆုံးတယ်။

အဲဒီအချိန်က မင်းတုန်းမင်းဟာ ယတြာချေတဲ့အနေနဲ့ မန္တလေးနန်းတွင်း နန်းတော်ကြီးက နေ အခု စန္ဒာမုနိဘုရားရှိတဲ့နေရာမှာ နန်းမြေဘုံသာ အမည်နဲ့ ယာယီနန်းတော်ဆောက်ပြီး စံနေတဲ့ အချိန် ဖြစ်ပါတယ်။ မြင်ကွန်း၊ မြင်းခုံတိုင်အရေးအခင်းပြီးတော့ နန်းမြေဘုံသာ နန်းတော်ကို ဖျက် သိမ်းပြီး နန်းတော်ဟောင်းနေရာမှာ ကနောင်မင်းသား၊ မလွန်မင်းသား၊ ပြင်စည်မင်းသား နဲ့ စကု မင်းသားတို့ကို ဂူသွင်း သင်္ဂြ ိုလ်တယ်။

အဲဒီဂူတွေနဲ့နှစ်တောင်အကွာမှာ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ဆောက်တယ်။ပြီးတော့ အမရပူရက စန္ဒာမုနိ ရုပ်ပွား တော်ကို ပင့်ဆောင်ထားရှိကိုးကွယ်တယ်။ စေတီ တစ်ဆူတည်တယ်။ စေတီကို နန်းမြေဘုံသာ စံနန်းတော်ရာ စန္ဒာမုနိစေတီတော်လို့ ဘွဲ့အမည်ပေးတယ်။ စေတီနဲ့ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ကြားကနေရာ က အိမ်ရှေ့စံ ကနောင် မင်းသား နဲ့ သားတော် မင်းသားများရဲ့ ဂူနေရာဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီနေရာမှာ “အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်း၊ သီရိ ပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာ၊ ရတနာပုံ (မန္တလေး) ကို ခေါင်းစဉ်တပ်ထားပြီး ကနောင်မင်းသားကြီးလုပ်ဆောင် ချက်နဲ့ ကျဆုံးရပုံအကျဉ်းချုပ်ရေးထားတဲ့ ကျောက်ပြားတစ်ချပ် ရှိတယ်။ ကျောက်ပြားကို ကာထားတဲ့ စတီးလက်ရန်းမှာတော့ “ အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်းဘုရား၏ တီတော် လင်းပင်တင်မျိုးသန့်၊ ဒေါ်မမကြီး မိသားစုမှ ပြန်လည်ပြင်ဆင်မွမ်းမံသည်။ ၂၃-၇-၂၀၁၉ ဆိုတဲ့ ကြေးပြားတစ်ချပ်ရှိတယ်။

အမရပူရ မဟာ စန္ဒာ မုနိစေတီတော်ကိုလာတဲ့ဘုရားဖူးဧည့်သည်အများစုကတော့ စန္ဒာမုနိ ရုပ်ပွား တော်ရဲ့ သမိုင်း ကြောင်းကို သတိထားမိပုံမရဘူး။ သူတို့က ဒီဘုရားမှာရှိတဲ့ ထနောင်းပင်တွေနဲ့ ရေကန်ကြီး ကို နောက်ခံ ထားပြီး ဓာတ်ပုံရိုက်လို့ကောင်းတယ်ဆိုလို့ လာကြတာပါ။

မဟာစန္ဒာမုနိ ဘုရားက မန္တလေး- စစ်ကိုင်းကားလမ်း အတိုင်းသွားရင် အမရပူမြို့နယ်မှ ကြိုဆိုပါ၏ ဆိုတဲ့ ဆိုင်းဘုတ်မရောက်ခင်နားလေးမှာ ဘယ်ဘက်ကို ချိုးဝင်ရတယ်။ အဲဒီအနားမှာ မေးလိုက်ရင် လည်း ရပါတယ်။ ဘုရားဝင်းက အမရပူရခေတ်က အတိုင်း အုတ်တံတိုင်း မုခ်ဦးကြီးရှိသေးတယ်။ မဟာရံတံတိုင်းကလည်းနေရာအများစုမှာကျန်သေးတယ်။အတွင်းဘက်ကရဟန္တာရုပ်တု တော်တွေ ထားခဲ့ဖူးတဲ့အုတ်ပြသာဒ် အများစုကတော့ ပြိုကျပျက်စီးနေပြီ။ ရေကန ကြီးဘက် အခြမ်း က အုတ် ပြသာဒ်တွေရှေ့မှာတော့အုတ်စီလမ်းလေးခင်းထားတယ်။ အုတ်ပြသာဒ်တွေနဲ့ ထနောင်း ပင်ကြီး တွေဟာ အလွန်ပနံရတဲ့ ရှုခင်းဖြစ်ပါတယ်။

စန္ဒာမုနိစေတီတော်က အတော်အချိုးအစားကျနတယ်။ မင်းကွန်း မြသိန်းတန်ဘုရား၊ အမရပူရ နဂါး ရုံဘုရားတို့လိုပဲ ဖိနပ်တော်အဆင့်ဆင့်နဲ့ တည်ထားပါတယ်။ အရပ်လေးမျက်နှာမှာ ရှိတဲ့ မနုဿီဟ ရုပ်တွေကလည်း ကြီးမားခန့်ထယ်လှပါတယ်။ ရေကန်ကြီးကတော့ အုတ်စီလှေကားထစ်ပတ် လည် နဲ့ ဇလားပုံတည်ဆောက်ထားတာပါ။ တံတိုင်းနှစ်ထပ်ရှိပြီး အတွင်းတံတိုင်းက မျက်နှာစာ တစ်ဖက်ကို ၇၇ ပေရှိပြီး ရေကန်ထိပ်ကနေ အောက်အထိ ၅၅ ပေရှိတယ်လို့မှတ်တမ်းတွေမှာ တွေ့ တယ်။ဒီရေကန်ကြီးကအမရပူရမြို့တည်ချိန် မှာ တစ်ပြိုင်တည်းတည်ခဲ့တဲ့ သတ္တဌာန မှာ အပါအဝင် ဖြစ်ပါတယ်။ မင်းကွန်းမှာ ဘိုးတော်ဘုရား တည်ခဲ့တဲ့ ကြီးလေးကြီးထဲမှာပါတဲ့ရေကန်ကြီးကလည်း ဒီရေကန်ပုံစံပဲလို့ဆိုပါတယ်။

ဘုရားဝင်းထဲမှာ ပုသိမ်ထီးတွေနဲ့ အမှတ်တရပစ္စည်းတွေ ရောင်းတဲ့ဆိုင် လေးဆိုင်ရှိတယ်။ ဓာတ်ပုံ လမ်းညွှန်ကလေးမလေးတွေရှိတယ်။ကလေးမလေးတွေက ဘုရားဖူးဧည့်သည်တွေကို ဓာတ်ပုံ ရိုက် လို့ကောင်းတဲ့နေရာလေးတွေ ညွှန်ပြပြီး လိုက်ရိုက်ပေးနေတယ်။ “ထာဝရမန္တလေး” မှာ ပါတဲ့ နေရာ ပေါ့ဆိုပြီး ညွှန်းတာလည်း ကြားခဲ့ရတယ်။ တစ်နေရာမှာ အမျိုးသမီး လေးငါး ယောက် ရှေ့နောက် တန်းပြီး ဓာတ်ပုံရိုက်တော့ ကလေးမလေးက “ ဝတဲ့ အန်တီတွေ နောက်မှာ နေ၊ ပိန်တဲ့ အန်တီ တွေ ကို ကွယ်ထား” ဆိုပြီး ညွန်ကြားနေတာကြားရတော့ ပြုံးမိတယ်။ ဓာတ်ပုံအရိုက်များတဲ့ နေရာ တွေကတော့ ရေကန်ကြီး၊ ထနောင်းပင်တွေမိုးထားတဲ့အုတ်ပြသာဒ်တွေရှေ့က အုတ်လမ်းလေး နဲ့ ထနောင်းပင်စည်ကောက်ကောက်ကွေးကွေးကြီးတွေပါပဲ။

လက်ရှိအခြေအနေမှာတော့မဟာစန္ဒာမုနိဘုရားကိုဓာတ်ပုံရိုက်လို့ ကောင်းတဲ့ နေရာ တစ်ခု အဖြစ် ပဲ သိနေကြသေးတယ်။ အုတ်ပြသာဒ် တွေကို အခုထက်ပို ပျက်စီးမသွားအောင် ထိန်းသိမ်း ထားပြီး အမရပူရမြို့သမိုင်းနဲ့ ဘုရားသမိုင်းကို အင်္ဂလိပ်၊ မြန်မာ နှစ်ဘာသာနဲ့ ရေးထား ပေးနိုင် ရင်တော့ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်တစ်ခုအဖြစ်လည်း သိလာကြမှာပါ။

“မွှားဆေးလုရီ မရှိုးနဲ့”

“လေဖော်တို ရှိုးမှာလား”

“ဆေးပ”

“ဆေးဘွန်း”

မင်းကွန်း ပုထိုးတော်ကြီး ရောက်တဲ့အခါ ဆယ့်လေးငါးနှစ်အရွယ် ကလေးမလေးတွေ ပြောနေတဲ့ အဲဒီ စကားသံတွေကို ကြားရလိမ့်မယ်။ ဒီစကားတွေက ပြင်သစ် ၊ မြန်မာနဲ့ အင်္ဂလိပ်စကားတွေကို ရောပြီး သုံးထားတဲ့ ၊ သူတို့ အချင်းချင်းပဲ နားလည်တဲ့ အထာ စကားတွေပါ။

ပထမ စကား “မွှားဆေးလုရီ၊ မရှိုးနဲ့” ဆိုတာက ဒါ သူဦးထားတဲ့သူ၊ လာမလုနဲ့ လို့ သတိပေး တာပါ။ “လေဖော်တို ရှိုးမှာလား” ဆိုတာက ဓာတ်ပုံရိုက်မယ့်လူလား လို့ အချင်းချင်းမေးတာ။ “ဆေးပ” နဲ့ “ ဆေးဘွန်း” ဆိုတာက ပုထိုးတော်ကြီးကို ဓာတ်ပုံရိုက်ပြီး လို့ ပြန်ထွက်လာချိန် မှာ လိုက်ပြတဲ့ ကလေးမလေးက အမှတ်တရပစ္စည်းရောင်းဖို့ စောင့်နေတဲ့ ကောင်လေး၊ ကောင်မ လေးတွေကို လှမ်းပြောတာ။ “ဆေးပ” ဆိုရင် အခြေအနေမကောင်းဘူး၊ သဘောမကောင်းဘူး ပေါ့။ “ဆေးဘွန်း” ဆိုရင်တော့ အခြေအနေကောင်းတယ်၊ သဘောကောင်းတယ်ပေါ့။ ( အသံ ထွက်ကတော့ သူတို့ပြောတာကို ကြားတဲ့အတိုင်း ရေးထားတာပါ။ မူရင်း ဘာသာ အသံထွက် နဲ့ ကွဲလွဲနိုင်ပါတယ်။ )

ဒီကလေးမလေးတွေက မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီးနဲ့ မြသိန်းတန်စေတီမှာ ပြည်တွင်းခရီးသွား ဧည့် သည်တွေကို ဓာတ်ပုံလိုက်ရိုက်ပေးတဲ့သူတွေပါ။ အမရပူရ မဟာ စန္ဒာမုနိ စေတီ မှာလည်း ဒီလို ကလေးမလေးတွေနဲ့တွေ့ခဲ့တယ်။ ဒီကလေးမလေးတွေရဲ့ အဓိက ဖောက်သည် ကတော့ ခရီးသွားဧည့်သည် အမျိုးသမီးတွေပေါ့။

သူတို့က ဘုရားပတ်ဝန်းကျင်က ဓာတ်ပုံရိုက်လို့ကောင်းတဲ့ နေရာ တွေကို သိတယ်။ ဘယ်လိုရှုထောင့်ကရိုက်ရင် နောက်ခံရှုခင်းလှတယ်ဆိုတာကို နားလည်တယ်။ သာမန် ခရီးသည်တွေ မစဉ်းစားမိတဲ့ ဘုရားမုခ်ပေါက်ထဲကရိုက်တာ၊ ပန်းခက်တွေကြားက ရိုက် တာမျိုးတွေမှာ ကျွမ်းကျင်တယ်။ ဖုန်းကင်မရာတွေကိုလည်း ကောင်းကောင်း အသုံးချ တတ်တယ်။

အမရပူရ က ကလေးမလေးတွေနဲ့ မင်းကွန်းက ကလေးမလေးတွေ ဘဝက နည်းနည်းကွာခြား တယ်။ မဟာစန္ဒာမုနိဘုရား ကလေးမလေးတွေက အစထဲက ဓာတ်ပုံရိုက်ပေးတဲ့အလုပ်ပဲ လုပ် တာ။ လူလည်းနည်းတယ်။ ဘုရားဝင်းထဲမှာ လေးငါးခြောက်ယောက်ပဲရှိတယ ် သူတို့ မိဘ ဆွေမျိုးတွေက ဘုရားဝင်းထဲမှာ ပုသိမ်ထီးတွေ ငှားတယ်။ အမှတ်တရ ပစ္စည်း လေးတွေ ရောင်းတယ်။ သူတို့ဆိုင်တွေကို ဓာတ်ပုံရိုက်လို့ကောင်းအောင် ခင်းကျင်းထားတယ်။

မင်းကွန်းက ကလေးမ အများစုဟာ အရင်က နိုင်ငံခြားသားခရီးသွားတွေကို ဧည့်ကြိုတဲ့အလုပ်၊ လမ်းညွှန်ပေးတဲ့အလုပ်၊ အမှတ်တရ ပစ္စည်းရောင်းတဲ့အလုပ်ကို လုပ်တဲ့သူတွေ၊ ကိုဗစ် နဲ့ ကိုစစ် နောက်ပိုင်း နိုင်ငံခြားခရီးသွားတွေ မလာတော့တဲ့အတွက် ပြည်တွင်း ဧည့်သည်တွေကို ဓာတ်ပုံ လမ်းညွှန်လုပ်တဲ့ဘက်ကူးလာတာ။ လူလည်းများတယ်။ ပုထိုးတော်ကြီးမှာဆိုရင် များလွန်းလို့ နှစ်ဆယ်ကျော် သုံးဆယ်ပါတဲ့ အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့ ဖွဲ့ထားပြီး တစ်ဖွဲ့တစ်ရက် အလှည့်ကျ ဆင်းရတယ်။

မင်းကွန်းကလေးမလေးတွေက အင်္ဂလိပ်၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ အီတလီ၊ စပိန် စကားတွေကို တော် တော်ပြောတတ်တယ်။ ထိုင်း လိုပြောနိုင်သူလည်း ရှိတယ်။ တရုတ် စကားကိုတော့ စာရင်းသွင်း ထားပုံမရဘူး။ တရုတ်ဧည့်သည်တွေလာရင်လည်း ပိုက်ဆံမသုံးဘူးတဲ့။ Zero Budget အဖွဲ့ တွေ နဲ့ ကြုံခဲ့ပုံရတယ်။

ဒီကလေးမလေးအများစုကတော့ မူလတန်း၊ အလယ်တန်းလောက်နဲ့ ကျောင်းပြီးသွားတဲ့သူများ တယ်။ ကျောင်းပိတ်ရက်မှာ လာအလုပ်လုပ်တဲ့သူလည်းရှိတယ်။ ကိုးတန်းအောင်ပြီး ဆယ်တန်း ဆက် မတက်ဘူးဆိုတဲ့ ကလေးမလေးတစ်ယောက်လည်း စန္ဒာမုနိဘုရားမှာတွေ့ခဲ့ရတယ်။

ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားတွေ အလာများတဲ့ အချိန်တွေက သူတို့လေးတွေ ရွှေခေတ်ပေါ့။ ၂၀၂၀၊ ၂၀၂၁ ကတော့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး။ ၂၀၂၁ သင်္ကြန်ကစပြီး ပြည်တွင်းခရီးသွားတွေ နည်း နည်း ရှိလာလို့ အခုလို ဓာတ်ပုံလမ်းညွှန်ပေးတဲ့အလုပ်လုပ်နိုင်တယ်။ အမှတ်တရ ပစ္စည်းလေးတွေ ရောင်းရတယ်။ ဒါပေမယ့် အခါကြီး ရက်ကြီး ရုံးပိတ် ရက် တွေပဲလူများတာ၊ ကျန်တဲ့ အချိန် ကတော့ ဖြိုးဖြိုးဖြောက်ဖြောက်ပဲ။

သူတို့အလုပ်က နှုန်းထားသတ်မှတ်ထားတာမရှိဘူး။ စေတနာရှိသလောက်ပေးပေါ့။ တစ်ချို့ ဧည့်သည်တွေကတော့ ဓာတ်ပုံလေးတွေ ပုံထွက်လှလို့ဆိုပြီး တစ်သောင်း၊ နှစ်သောင်း ပေး တာလည်း ရှိတယ်။ တစ်ချို့ကတော့လည်း အသေအလဲရိုက်ပြီး တစ်ထောင့်ငါးရာ၊ နှစ်ထောင် နဲ့ ပြီးသွားတာလည်းရှိတယ်။

ကျွန်တော်ကတော့ သူတို့ကို ဓာတ်ပုံရိုက်လို့ ရှုခင်း ကောင်းတဲ့နေရာတွေလိုက်ပြခိုင်းတယ်၊ သူတို့ဘဝအကြောင်းမေးတယ်။ ခရီးသွားသင့်/မသင့် အငြင်းအခုန်များနေချိန်မှာ သူတို့လေး တွေကတော့ ဧည့်သည်တွေ ဖြစ်နိုင်ရင် နိုင်ငံခြားသား တွေ များများလာစေချင်တာပဲ။

ကျွန်တော်က မင်းတို့ မေ ျှာ်လင့်တာတွေဖြစ်ဖို့ ဝေးဦးမှာ လို့ပြောတော့ သူတို့ မျက်လုံးတွေ မှာ ဝမ်းနည်းရိပ်တွေပေါ်လာတယ်။ ကျွန်တော်အတွက်လည်း ကိုယ်ရောက်ခဲ့ဖူးတဲ့ ထိုင်း၊ လာအို နဲ့ သီရိ လင်္ကာက ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေရာတွေမှာ ကျောင်းနေအရွယ်ကလေးတွေ ဒီလို လုပ် နေရတာမျိုး မမြင်ခဲ့ရတာကို သတိရပြီး ငါတို့အားလုံးညံ့ခဲ့တာလို့တွေးပြီး ဝမ်းနည်းမိတယ်။ ဒီလိုနဲ့ အပြန်အလှန်ဝမ်းနည်းရင်း မင်းကွန်းကနေ ပြန်ခဲ့ရပေါ့။

ဒီတစ်ခေါက် မန္တလေးခရီးစဉ်မှာ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံကျောင်းတိုက် ( ၆၂ လမ်း ၊ ၂၃ – ၂၄ လမ်းကြား) ထဲက အမရပူရခေတ် လက်ရာ ပန်းပုရုပ်စုံ တွေ၊ မှန်စီရွှေချလက်ရာတွေရှိတဲ့ရမည်းသင်း ကျောင်း၊ မိုးကောင်းကျောင်းနဲ့ ကြေးမြင်ကျောင်းတွေကို ရောက်ခဲ့ပါတယ်။

ဒီကျောင်းတိုက် တွေရဲ့ သမိုင်းကိုလေ့လာတဲ့အခါ ကုန်းဘောင်ခေတ် မင်းနေပြည်တော်တွေ အကြောင်းကိုပါ သိလာ ရတယ်။ ကျွန်တော်လေ့လာမိသလောက်တော့ ဗမာ မင်းဆက်တွေထဲမှာ ကုန်းဘောင် မင်းဆက် က နေပြည်တော်အရွှေ့အပြောင်းလုပ်တာအများဆုံးဖြစ်ပြီး ကုန်းဘောင် မင်းဆက် သက်တမ်း ၁၃၂ နှစ် မှာ မြို့တော် ခြောက်ကြိမ်ပြောင်းခဲ့တယ်။

ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ရဲ့ ပထမဆုံးနေပြည်တော်က ရတနာသိင်္ဃ ရွှေဘို ဖြစ်ပြီး ၁၁၁၅ ( ၁၇၅၃ ) ခုနှစ်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး ဦးအောင်ဇေယျ ( အလောင်းဘုရား) ကတည်ပါတယ်။ အလောင်းဘုရားကို ဆက်ခံတဲ့နောင်တော်ကြီးမင်းက ၁၁၂၄ ( ၁၇၆၃) ခုနှစ် စစ်ကိုင်းမြို့မှာ နန်းတော်တည်ပြီး ရွှေဘိုနဲ့ စစ်ကိုင်းကို အပြန်အလှန်ကူးသန်း ထီးနန်းစိုးစံတယ်။ ဒ့ါကြောင့် ကုန်း ဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးမှာ နောင်တော်ကြီးမင်းကို စစ်ကိုင်းမြို့တည် မင်းတရားကြီး လို့ ရေးတယ်။ ဒါပေမယ့် နောင်တော်ကြီးမင်းက နန်းသက်ကြာကြာမစံလိုက်ရဘူး။ စစ်ကိုင်း မှာ နန်းတော်သစ်ဆောက်ပြီး ရှစ်လ အကြာမှ နတ်ရွာစံတယ်။

နောင်တော်ကြီးမင်းကို ဆင်ဖြူရှင်မင်းက ဆက်ခံတယ်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းက အင်းဝဟာ မင်းနေပြည် တော်အဟောင်းဖြစ်တယ်။ စစ်ရေးအရ ဧရာဝတီမြစ် နဲ့ ဒုဋ္ဌာဝတီမြစ် ( မြစ်ငယ်မြစ်) ကြားမှာရှိပြီး မြို့ကို ကာကွယ်ဖို့ အနေအထားကောင်းတယ်။ ပထဝီအနေအထားအရ လည်း အင်းဝက ပုဂံ၊ ပြည်၊ တောင်ငူ၊ ဟံသာဝတီ ၊ ဒဂုံ ( ရန်ကုန်) တို့နဲ့ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးပိုကောင်းတယ် လို့ ဆုံးဖြတ်ပြီး ၁၁၂၇ ( ၁၇၆၆) မှာ နေပြည်တော်ကို ရွှေဘိုကနေ အင်းဝကို ရွှေ့ခဲ့တယ်။ ဆင်ဖြူရှင် မင်းလွန်တော့ စဉ့်ကူးမင်း ငါးနှစ်၊ ဖောင်ကားစားမောင်မောင် ၇ ရက် နန်းစံ ပြီးတော့ ၁၁၄၃ ( ၁၇၈၂) ခုနှစ်မှာ အလောင်း ဘုရားရဲ့ စတုတ္ထသားတော်ဖြစ်တဲ့ ဘိုးတော်ဘုရားနန်းတက်တယ်။

ဘိုးတော် ဘုရားက ၁၁၄၅ (၁၇၈၃) ခုနှစ် မှာ နေပြည်တော်ကို အင်းဝကနေ အမရပူကို ရွှေ့တယ်။
ဘိုးတော်ဘုရား ၁၁၈၁ (၁၈၁၉ ) ခုနှစ်မှာ နတ်ရွာစံတော့ နန်းတက်တဲ့ ဘကြီးတော် ( ခ) စစ်ကိုင်း မင်းနန်းတက်တယ်။ ဘကြီးတော်မင်းက ၁၁၈၅ ( ၁၈၂၄) ခုနှစ်မှာ မြို့တော်ကို အမရပူရ ကနေ အင်းဝကို ပြန်ရွှေ့တယ်။ ၁၁၉ ၉ (၁၈၃၇) ခုနှစ်မှာ ဘကြီး တော်မင်း က ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သာယာဝတီ မင်းကို လွှဲအပ်တယ်။ သာယာဝတီမင်းက ၁၂၀၂ ( ၁၈၄၀ ) ခုနှစ်မှာ နေပြည် တော်ကို အင်း၀ ကနေ အမရပူရပြန်ရွှေ့တယ်။

သာယာဝတီမင်းကို ပုဂံမင်းက ဆက်ခံတယ်။ အမရပူရမှာပဲ နန်းစိုက်တယ်။ ၁၂၁၄ ( ၁၈၅၃) ခုနှစ် မှာ ပုဂံမင်းကို နန်းချပြီး မင်းတုန်းမင်း နန်းတက်တယ်။ မင်းတုန်းမင်းက၁၂၁၈ ( ၁၈၅၆) ခုနှစ်မှာ မန္တလေးနေပြည်တော် တည် ဆောက်ရေးကို စတင်တယ်။ ၁၂၂၀ ( ၁၈၅၈) မှာ နေပြည်တော် တည် ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းအားလုံးပြီးစီးပြီးနန်းတော်သစ်မှာ ရွှေ့ပြောင်းစံတော်မူတယ်။

ကျွန်တော့်ကိုယ်ပိုင်အမြင်အရတော့ မင်းနေပြည်တော်ကို ရွှေဘို ကနေ အင်းဝကို ပြောင်း တာက နိုင်ငံရေး၊စီးပွားရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးရှုထောင့်များအရ မှန်ကန်တယ်၊ အင်း၀ က နေ အမရ ပူရ၊ အမရပူရ ကနေ အင်းဝ၊အင်း၀ ကနေ အမရပူရ၊ အမရပူရကနေ မန္တလေးကို ရွှေ့ တာကတော့ ပထဝီ အနေ အထားအရ ထူးထူးခြားခြား ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်ဆိုတော့ သူလုပ်ချင်တာကို သိုက်၊ ဓာတ်၊ နိမိတ်၊ ဗျာဒိတ်၊ စံနည်း၊ တဘောင်အရ လုပ်ရ တယ်ဆိုပြီး အကြောင်းပြလုပ်ခဲ့တာပါပဲ။

အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တွေရဲ့ သံတမန်ရေး ၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးဖိအားတွေနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရချိန် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် နောက်ဆုံး ၇၅ နှစ်အတွင်း မြို့တော်လေးကြိမ်ပြောင်းခဲ့တယ်။ အဲဒီအတွက် ကုန်ခဲ့ရတဲ့ငွေကြေး၊အချိန်နဲ့လုပ်အား တွေ ကိုသာ နိုင်ငံတည်ဆောက် ရေးမှာ သုံးနိုင်ခဲ့ရင် အတော် အကျိုးရှိမှာပါ။

အဲဒီအချက်ကို ခေတ်ပြိုင် ဂျပန်နဲ့ ထိုင်း ဘုရင်တွေ လုပ် ဆောင် ခဲ့တဲ့ နိုင်ငံရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွား ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရင် ထင်ထင်ရှားရှားတွေ့နိုင်တယ်။ သက်ဦး ဆံပိုင် အာဏာရှင်ခြင်းတူပေမယ့်အသိဉာဏ်ပညာ၊ဗဟုသုတကွာခြားတော့တိုင်းပြည်တိုးတက်မှုလည်း ကွာခြားသွားတာပဲ။

ကုန်းဘောင်ခေတ်နေပြည်တော်တွေအကြောင်းပြီးတော့ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတွေဘက် လှည့်ရ အောင်။

မဟာဝိသုဒ္ဓရာမကျောင်းတိုက်ထဲကိုဝင်လိုက်ရင်ဘယ်ဘက်အခြမ်းမှာ ရမည်းသင်းကျောင်းရှိတယ်။ ကျောင်းက ခြေတံရှည်ကျောင်း၊ အောက်ထပ်ကို ရာဇမတ်ကွက်ကာထားတာကတော့ နောက်ပိုင်း မှ လုပ်ထားတာပါ။ ကျောင်းတိုင်တွေ ဆွေးလာလို့ အုတ်ဖိနပ်ပြန်ခံထားရတာလည်း တွေ့တယ်။ ကျောင်းအပြင်မှာတော့ ပန်းပုရုပ်စုံတွေ မရှိဘူး။ ကျောင်းဘယ်ညာမှာ လှေကားနှစ်စင်းရှိတယ်။ အလယ်မှာ ကဒေါင်းရုပ်ပုံရှိတယ်။အတော်လက်ရာကောင်းတယ်။

ရမည်သင်းကျောင်းရဲ့ နောက်ပိုင်းမှာ မှန်စီရွှေချ တံခါးတွေနဲ့ ကာထားတဲ့ အခန်းရှိတယ်။ အဲဒီ အခန်းကို အသုံးမပြုဘူး။ ပိတ်ထားတယ်။ မှန်စီရွှေချလက်ရာတွေကို ကိုင်ကြည့်လို့မရအောင် ရှေ့မှ ဒူးပိတ်ချထားတယ်။ မှန်စီရွှေချလက်ရာတွေကတော့ အတော်အနုစိတ်တယ်။ ပညာရှင်မဟုတ်တဲ့ အတွက် အသေးစိတ်တော့မသုံးသတ်နိုင်ဘူး။ စိတ်မကောင်းစရာကတော့ နှစ်နှစ်ရာကျော်ပြီ ဖြစ် တဲ့အတွက် မှန်စီရွှေချလက်ရာတွေက အတော်အရောင်မှိန်နေပြီ။ ထိလိုက်ရင် ကြွေကျတော့မယ့် အခြေအနေ ဖြစ်နေပြီ။ မှန်စီရွှေချလက်ရာတွေကြားထဲမှာ ထည့်ထားတဲ့ မှန်ချပ်ကြီး တချို့ မရှိတော့ဘူး။

မိုးကောင်းကျောင်းကလည်း ခြေတံရှည်ကျောင်းပါပဲ။ ကျောင်းတိုက်အဝင်လမ်း ညာဘက် အခြမ်းမှာ ရှိတယ်။ ရမည်းသင်းကျောင်းထက်တော့ အရွယ် အစားသေးတယ်။ လှေကားတစ်စင်းပဲရှိတယ်။ လှေကားက နှစ်ဆင့်၊ ပထမအဆင့်မှာ ဘယ်ညာ လှေကားနှစ်စင်းရှိတယ်။ ပြီးရင် လှေကားတစ်စင်း ထဲရှိပြီးရှေ့တည့်တည့်က တက်ရတယ်။ အတွင်း မှာ ရမည်း သင်းကျောင်းလိုပဲ မှန်စီရွှေချတံခါး တွေ နဲ့ ကာထားတဲ့ အခန်းရှိတယ်။ ရမည်းသင်း ကျောင်းမှာတော့ အဲဒီအခန်းထဲမှာ သံဃာတွေ သီတင်း သုံးတာမရှိဘူး။မိုးကောင်းကျောင်းမှာတော့သံဃာတွေသီတင်းသုံးတယ်။မှန်စီရွှေချလက်ရာ တွေက လည်း ရမည်းသင်းကျောင်းက လက်ရာ တွေ လိုပဲ အရောင်မှိန်နေပြီ။ တစ်ချို့ရွဲလုံးတွေ ပြုတ်ထွက် နေပြီ။

မိုးကောင်းကျောင်း ညာဘက် လှေကားရင်းမှာ အင်္ဂလိပ်၊ မြန်မာ နှစ်ဘာသာနဲ့ ရေးထိုးထားတဲ့ ကျောက်စာရှိတယ်။ အဲဒီကျောက်စာမှာ မင်းတုန်းမင်း အမရပူကနေ မန္တလေးကို ပြောင်းပြီး နန်း သစ်တည်တဲ့အခါ ကြေးမြင်မိဖုရားကြီး၊ မိုးကောင်းမိဖုရားကြီး၊ ရမည်းသင်းမိဖုရားကြီးနှင့် လှိုင်း တက် မိဖုရားကြီးတို့က မိမိတို့ အဆောင်တွေကို ကျောင်းဆောက်ပြီးလှူဒါန်းတယ်။ ၁၉ ၉ ၈ မှာ မိုးကောင်းမိဖုရားကြီးရဲ့ ကျောင်းကို မြစ်တော်စပ်သူများက မွမ်းမံပြီး ကုသိုလ်ပြုပါတယ် လို့ ရေးထား ပါတယ်။ ( စာအပြည့်အစုံကို ဓာတ်ပုံ အမှတ်စဉ် ၉ တွင်ကြည့်ပါ။ )

ကြေးမြင် မိဖုရားကျောင်းကတော့ ဆရာတော်အပြင်ကြွသွားလို့ ထင်တယ်၊ ကျောင်းတံခါး တွေ သော့ခတ်ပြီး ပိတ်ထားတဲ့အတွက် အပြင်ကပဲ ကြည့်ခဲ့ရတယ်။ ကြေးမြင်မိဖုရားကျောင်းက ကျောင်း သုံးကျောင်းအနက် ကျောင်းအရွယ်အစားအကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ပန်းပုလက်ရာအကောင်းဆုံး ကျောင်း လည်း ဖြစ်တယ်။ အပြင် တံခါးနဲ့ လက်ရန်းတွေမှာ ထုထားတဲ့ ပန်းပု လက်ရာတွေက အတော် လက်ရာမြောက်တယ်။ကျောင်းအတွင်းမှာလည်းပန်းပုလက်ရာကောင်း တွေရှိတယ်လို့ ပြောတယ်။ ရမည်းသင်းကျောင်းနဲ့ မိုးကောင်းကျောင်းမှာ အဲဒီ လိုလက်ရာတွေ မရှိဘူး။

ကြေးမြင်မိဖုရားကျောင်းရဲ့ မူလ အလှူရှင်က ကြေးမြင်မိဖုရားမဟုတ်ဘူး။ “ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၊ မြန်မာ့ရှေးဟောင်း ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းကြီးများ ( နတ်မောက်ထွန်းရှိန်)” စာအုပ်မှာ ဒီကျောင်း ကို ၁၂၇၃ ခုနှစ်မှာရန္တပိုရွာစားက ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ပြီး ကြေး မြင် မိဖုရားက ရှေ့ပိုင်း အဆောင် ကို ပြန်လည်ပြုပြင်ခဲ့တာလို့ ဆိုတယ်။ ဒါ့ကြောင့် လှေကားအတက်နဲ့ ကျောင်းတံခါး၊ ကျောင်းနံံရံ တွေမှာမြင်ရတဲ့ ပန်းပုလက်ရာတွေက ကြေးမြင်မိဖုရားကောင်းမှုဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

ကြေးမြင်မိဖုရားကျောင်းရှေ့မှာ ထူးထူးဆန်းဆန်း မြင်ခဲ့ရတာက ရေအိုးစင်ရဲ့ အောက်ခြေ ဘယ် ညာက သင်္ချ ိုင်းကျောက်စာနှစ်ချပ်ဖြစ်ပါတယ်။ ကျောင်းဘက်ကို မျက်နှာမူကြည့်လိုက်ရင် ဘယ် ဘက်အခြမ်းမှာက “မင်းတုန်းမင်း နဲ့ ကြေးမြင်မိဖုရားတို့ရဲ့ သားတော် ပျဉ်းမနားမြို့စား ကိုယ်တော် ကြီးဘုရား ( ၉ ၂ နှစ် )” ကျောက်စာဖြစ်ပါတယ်။ ညာဘက်ကတော့ “ မင်းတုန်းမင်း နဲ့ ငန်းဇွန် မိဖုရားတို့ရဲ့ သမီးတော် ထရံကာမြို့စား ထိပ်ခေါင်တင်ဖုရား ( ၉ ၀ နှစ်)” ကျောက်စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကွယ်လွန်တဲ့ ရက်က ၁၃၂၅ နယုန်လပြည့် နဲ့ ၁၃၂၅ နယုန်လဆန်း ၁၁ ရက်ဆိုတော့ လေးရက်ပဲ ခြားပါတယ်။ ဆရာတော်မရှိတဲ့အတွက် ကျောက်စာတွေရဲ့ ရာဇဝင်ကိုတော့ မမေးခဲ့ရဘူး။( စာ အပြည့် အစုံကို ဓာတ်ပုံ အမှတ်စဉ် ၁၄ မှာကြည့်ပါ။)

မိုးကောင်းကျောင်းနဲ့ ရမည်းသင်းကျောင်းတွေအကြာင်းကို ရေးတဲ့ ခရီးသွားဆောင်းပါးတွေမှာ ဒီ ကျောင်းတွေက အမရပူရ နန်းတော်က နန်းတော်အဆောင်တွေကို ရွှေ့ပြောင်းပြီးလှူဒါန်းတဲ့ သဘော ရေးတာမျိုးတွေ့ရတယ်။ မိုးကောင်းကျောင်းမှာတွေ့ရတဲ့မွမ်းမံကုသိုလ်ပြုစာတမ်းမှာတော့ “မိမိတို့အဆောင်များကို ကျောင်းဆောက်၍လှူဒါန်းကြပါသည်။” လို့ပဲ ရေးထားတယ်။ မြင်ခဲ့ရတဲ့ ကျောင်းပုံစံများအရတော့ နန်းတော်အဆောင်ကို ရွှေ့ဆောက်တာထက် နန်းတော်ဆောင်က ပစ္စည်းတွေ အထူးသဖြင့် မှန်စီရွှေချ တံခါးလို့ အရာမျိုးတွေကိုပဲ သယ်လာပြီး ကျောင်းမှာ အသုံးပြု တယ်လို့ ယူဆမိပါတယ်။
တကယ်တော့ နှစ်တစ်ရာကျော်တဲ့ သာသနိက အဆောက်အအုံများ (မည်သည့်ဘာသာမဆို)၊ လူနေအဆောက်အအုံများ၊ လှိုဏ်ဂူ၊ကျောက်ဂူ၊ စဉ့်ဖို စတဲ့ နေရာများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ သင်္ချ ိုင်းများ စတဲ့ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံတွေကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း နိုင်ဖို့အတွက် “ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေ ( ၂၀၁၅)” ကို ပြဋ္ဌာန်းထားပြီးသားဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီဥပဒေအရ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံအဖြစ် ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းပေးစေလိုရင် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာနကို တင်ပြလို့ရတယ်။ ဝန်ကြီးဌာနက ပိုင်ရှင်နဲ့ ညှိနှိုင်း ပြီး ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းလို့ရတယ်။ ဒါမှမဟုတ် ပိုင်ရှင်က ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာနကို လွှဲပြောင်း အပ်နှံ ရင် ဝန်ကြီးဌာနက သင့်လျော်တဲ့ ချီးမြှင့်ငွေကို ပေးအပ်ရမှာဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့တာ ခုနစ် နှစ်ရှိပြီဖြစ်ပေမယ့် အခုထိ အဲဒီ ဥပဒေအရ ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီး ဌာနက ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံအဖြစ် သတ်မှတ် ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းပေးထားတဲ့ အဆောက် အအုံက ၂၀၈ လုံးပဲရှိပါသေးတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ ရန်ကုန်က ၁၂၄ လုံးနဲ့ အများဆုံး ဖြစ် ပါတယ်။ မန္တလေးက ဘယ်နှစ်လုံး စာရင်းပေါက်သလဲ မသိဘူး။

မန္တလေး၊ အမရပူရ၊ အင်း၀ ယဉ်ကျေးမှုတြိဂံနယ်မြေက ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံတွေကို ဒီ ဥပဒေနဲ့ အညီ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းနိုင်ဖို့အတွက် ဦးဆောင်ဦးရွက်ပြုမယ့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ပေါ် လာရင်တော့ ရမည်းသင်းကျောင်း၊ မိုးကောင်းကျောင်းနဲ့ ကြေးမြင်ကျောင်းတို့မှာ ရှိနေတဲ့ အမရ ပူရ ခေတ် အနုပညာလက်ရာတွေအတွက် စိတ်အေးရမှာပဲ။

“ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေ ( ၂၀၁၅) အပြည့်အစုံကို အောက်ပါ လင့်ခ်မှာ ဖတ်နိုင်ပါတယ်။

https://www.mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=325

အက္ကပတ်မြို့ဝန်ကျောင်း အပြင် နောက်ထပ်ရောက်ခဲ့တဲ့ အုတ်ကျောင်းပျက်က သာသနဇောတိက ကျောင်းဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူအများစုက အဲဒီကျောင်းအမည်ကို မသိတော့ပါဘူး။ ခေမာသီဝံ ကျောင်းတိုက်ထဲကအုတ်နီကျောင်း လို့ပဲ သိကြပါတယ်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၊ မြန်မာ့ရှေးဟောင်း ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းကြီးများ ( နတ်မောက်ထွန်းရှိန်) စာအုပ်မှာတော့ “သာသနဇောတိက” ကျောင်း ကို ၁၂၈၁ (၁၉ ၁၉ ) ခုနှစ်မှာ ပြည်ကြီးကျက်သရေ ရပ်နေ ဇရပ်အမကြီး ၏ သမီး မမဇင် က ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းတယ် ၊ သံဃာနှစ်ရာကျော် သီတင်း သုံးနိုင်ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းမှာ ဗုံးဒဏ်ကြောင့်ပျက်စီးခဲ့ရတယ်လို့ ဖော်ပြထားပါတယ်။ (ကျောင်းအလှူရှင်များနဲ့ပတ်သက်တဲ့ အချက်အလက်တွေကို သိမီသူများရှိရင် ဒီဆောင်းပါး အောက်မှာ မှတ်ချက်ရေးသားပေးစေချင်ပါတယ်။ )

ခေမာသီဝံကျောင်းတိုက်က ၈၇ လမ်း ၂၀ – ၂၁ ကြားမှာ ရှိပါတယ်။ တိုက်ထဲကို ဝင်လိုက်တာနဲ့ ကွင်းပြင်အလယ်မှာ ထီးထီးကြီးရှိနေတဲ့ နှစ်ထပ်အုတ်ကျောင်းပျက်ကြီးကို လှမ်းမြင်လိုက်ရတယ်။ ကားလမ်းညာဘက်မှာ လက်ရှိ သံဃာများသီတင်းသုံးနေတဲ့ ကျောင်းတွေရှိတယ်။ အုတ်ကျောင်း ပျက်ကြီးကျော်သွားရင်လည်း နောက်ထပ် ကျောင်းတွေရှိသေးတယ်။

ကျောင်းပျက်ကြီးရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်က ကွင်းပြင်ဖြစ်နေတဲ့အတွက် အက္ကပတ်မြို့ဝန်ကျောင်းတိုက် ထက် အကွက်အကွင်းပိုကောင်းတယ်။ ကျောင်းရဲ့မြောက်ဘက်ခြမ်းမှာရှိတဲ့ ရပ်ကွက်တွေ ဘက် ကလည်း ကျောင်းတိုက်ကို လာလို့ရတယ်။

ကျွန်တော်တို့ ဝင်တဲ့တောင်ဘက်ခြမ်းမှာတော့ ကျောင်းအနားမှာ လိုက်ထရပ်ကားသုံးလေး စီး ရပ် ထားတယ်။ကားပေါ်ကဖြုတ်ချထားပုံရတဲ့ကားအမိုးသုံးလေးခုကလည်း ကျောင်းနံရံကို မှီပြီး ထောင် ထားတယ်။ ကျောင်းအနောက်ဘက်နံရံဘေးမှာလည်း သံဘောင်ကြီးတွေထောင်ထား တယ်။ လှေကား ခြေရင်းမှာ ကုန်အပြည့်တင်ထားတဲ့ ကားတစ်စီးရပ်ထားတယ်။ ကျောင်းတိုက် သန့်ရှင်း ရေးအခြေအနေက အက္ကပတ်မြို့ဝန်ကျောင်းထက် အခြေအနေကောင်းတယ်ဆိုပေမယ့် မရှိမဖြစ် ပလတ်စတစ်အမှိုက်တွေကတော့ ကျောင်းပတ်လည်မှာ ရှိနေဆဲပဲ။

ကျောင်းအတွင်းပိုင်းကတော့ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်းတွေမရှိဘူး။ စနစ်တကျထိန်းသိမ်းထားလို့ သန့်ရှင်း နေတာမဟုတ်ဘူး။ ကျောင်းအတွင်းပိုင်း ကွက်လပ်မှာ ပိုက်ကျော်ခြင်းကွင်းဖောက်ထားတဲ့အတွက် သန့်ရှင်းနေတာပါ။ ကျွန်တော်တို့ရောက်သွားချိန်မှာ ခြင်းပွဲရှိတယ်။ ဆိုင်ကယ်နှစ်စီးရပ်ထား တယ်။ ထိုင်ကြည့်နေတဲ့သူတစ်ချို့ရှိတယ်။ ကျောင်းအတွင်းဘက် ကြမ်းခင်းက အုတ်စီကြမ်းခင်း ဖြစ်ပြီး အခုအချိန်ထိ မူလ လက်ရာအတိုင်းရှိနေပါသေးတယ်။

ကျောင်းတိုက်တည်ဆောက်ပုံက ယောမင်းကြီးအုတ်ကျောင်းနဲ့ တူတယ်။ အဆောက်အအုံတစ်ခု တည်းရှိတယ်။တောင်ဘက်နဲ့ မြောက်ဘက်မှာ လှေကားနှစ်စင်းစီရှိတယ်။ ကျောင်းတိုက် ကြမ်းခင်း တွေကတော့ မရှိတော့ဘူး၊ အပေါ်အောက်ဟင်းလင်းပွင့်ဖြစ်နေပြီ။ အင်္ဂတေ ပန်းခက်၊ပန်းနွယ်တွေ ကတော့ ယောမင်းကြီးကျောင်းလောက်လက်ရာမကောင်းဘူး။ ဒါပေမယ့် ထုနဲ့ ထည်နဲ့ ခိုင်ခိုင် ခန့်ခန့်ဆောက်လုပ်ခဲ့တဲ့ ကိုလိုနီခေတ်ဦးလက်ရာကျောင်းတိုက်ကြီးဆိုတာတော့ ထင်ရှားပါ တယ်။

ကျောင်းတိုက်အပေါ်ထပ်ကို တက်တဲ့လှေကားတွေက ကျောင်းအပြင်မှာ ရှိတယ်။ လှေကား နှစ်စင်း ကြားမှာ ကျောင်းတိုက်အောက်ထပ်ရဲ့ ဝင်ပေါက်ရှိတယ်။ တောင်ဘက်နဲ့ မြောက်ဘက် ဝင် ပေါက် အနေအထားမတူဘူး။ မြောက်ဘက်ဝင်ပေါက်က အဓိက ဝင်ပေါက်ဖြစ်ပုံရတယ်။ တည်ဆောက် ထားပုံက အတော်ခမ်းနားတယ်။

ကျွန်တော်တို့က တောင်ဘက်လှေ ကားကနေ အပေါ်ကို တက်ကြည့်တယ်။ လှေကားတွေက အဖြောင့်တည်ဆောက်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။ လခြမ်းပုံအကွေးတည်ဆောက်ထားတာဖြစ်ပြီး အခု အချိန်ထိကောင်းကောင်းအသုံးပြုလို့ရပါတယ်။ လှေကားအောက်မှာ အခန်းဖွဲ့ထား တယ်။ စတို ခန်း သဘောမျိုးဖြစ်မယ်ထင်တယ်။ အပေါ်ထပ်လှေကားခွင်ကြမ်းခင်းကတော့ အပေါက်ကြီး ဖြစ်နေ ပြီး ပေါက်နေတဲ့နေရာမှာ သစ်သားဆင့်တန်းတွေမြင်နေရတယ်။

အခုလို ပျက်စီးနေတဲ့ကျောင်းတိုက်ကို ထိန်းသိမ်းပြီး ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်တွေကို ဆွဲဆောင်ထားတဲ့ နေရာတစ်ခုကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် အာရှမီဒီယာကွန်ဖရင့်တက်ဖို့ မကာအိုရောက်တဲ့အချိန်မှာ တွေ့ခဲ့ ရ တယ်။ အဲဒီဘုရားကျောင်းက စိန့်ပေါ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း ဖြစ်ပြီး ၁၈၃၅ ခုနှစ်မှာ မီးလောင်ပျက် စီး ပြီးကျောင်းမျက်နှာစာအပိုင်းပဲ ကျန်တော့တယ်။၁၉၈၀ပြည့်လွန်နှစ်တွေရောက်တော့ ကျောင်း ပျက် ကြီးကကြံံ့ခိုင်မှုမရှိတော့တဲ့အတွက်တာဝန်ရှိသူတွေကအန္တရာယ်ရှိအဆောက်အအုံအဖြစ်သတ်မှတ် ပြီး ဖျက်ဆီးဖို့ စီစဉ်တယ်။ ဒါပေမယ့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်လက်ရာထိန်းသိမ်းထား လို သူတွေရဲ့ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့်အစိုးရထောက်ပံ့ငွေ ၊ စေတနာရှင်တွေရဲ့ ထည့်ဝင်ငွေတွေနဲ့ ပြန် လည် ထိန်းသိမ်း ရေးလုပ်ငန်းတွေဆောင်ရွက်ခဲ့တယ်။

အခု အချိန်မှာ တော့ အဲဒီ ဘုရား ကျောင်းမျက်နှာစာ အပိုင်းရှိတဲ့နေရာက ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည် တွေရဲ့ မရောက်မဖြစ် သွားရမယ့် နေရာဖြစ်နေပါပြီ။ (ဝီကီမှာ ဖော်ပြထားတဲ့ ပုံကို တင်ပေးထား ပါတယ်။) အဲဒီကျောင်းနဲ့ ကျွန်တော်ရောက်ခဲ့တဲ့ အက္ကပတ် မြို့ဝန်အုတ်ကျောင်း၊ အခုရောက်နေတဲ့ သာသနဇောတိကျ ကျောင်းတိုက်ပျက်ကြီးတွေကို ယှဉ် ကြည့်လိုက်ရင် ကျွန်တော်တို့ ဘာတွေ လုပ်ဖို့ လိုသလဲဆိုတာ ကောင်းကောင်းမြင်နိုင်ပါတယ်။

တကယ်တော့ မန္တလေးမြို့မှာ ကျွန်တော်ရောက်ခဲ့တဲ့ ရှေးဟောင်း ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတွေ သာ မကဘူး။ ခရစ်ယန်၊ အစ္စလမ် နဲ့ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များရဲ့ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်ရာ ရှေးဟောင်း အဆောက် အအုံတွေရှိတယ်။ တစ်ချို့ အဆောက်အအုံတွေက မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်မှာ နေရာချထား ပေးခဲ့ တာလို့မှတ်တမ်းများအရသိရတယ်။အမရပူရဘက်မှာဘိုးတော် ဘုရား လက်ထက်က တရုတ် ဘုံ ကျောင်းတစ်ခုရှိတယ်လို့သိရတယ်။နောက်ပြီးရိုးရာလက်မှုအနုပညာ လုပ်ငန်းတွေရှိတယ်။ စိတ်ဝင် စားစရာ သမိုင်းကြောင်းတွေနဲ့ “ဝင်း” တွေရှိတယ်။ ဒီနေရာတွေကို ချိတ်ဆက်ပြီး လေ့လာနိုင် အောင် လုပ်ပေးနိုင်ရင် ကောင်းမယ်။ အခုတော့ မန္တလေးခရီးစဉ်ဆိုတာနဲ့ ဘုရားဖူး၊ မန္တလေးတောင် တက် ဆိုတာလောက်ပဲသိတဲ့သူကများနေမယ်ထင်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ နှစ်သုံးလေး ဆယ်အတွင်းမှာ မြို့ပြ တည်ဆောက်မှုဆိုင်ရာစီမံခန့်ခွဲမှု အလွဲ တွေ၊ ကိုယ်ကျိုးစီးပွား ပါဝင်ပတ်သက်မှုကြောင့်ယဉ်ကျေးမှု အရ၊သမိုင်းအရအရေးပါတဲ့ အဆောက် အအုံ တော်တော် များများပျောက်ခဲ့ရတယ်။ အထင်ရှားဆုံး ကတော့ ဈေးချိုတော်ကြီးပျောက်ကွယ် သွား တဲ့ ဖြစ်စဉ်ပေါ့။ နောက်ထပ် အဲဒီလို ဖြစ်စဉ်မျိုးမဖြစ်အောင် ကာကွယ်ဖို့လည်း လိုနေပြီ။ ပြီးခဲ့တဲ့ နှစ် တွေအတွင်းက မန္တလေးမြို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် နှစ်ရှည်စီမံကိန်းရေးဆွဲမယ်ဆိုတဲ့ အသံ တွေ ကြားခဲ့ဖူးတယ်။ ရေးဆွဲဖြစ်၊ မဖြစ်တော့ မသိဘူး။

နောက်ပြီး မီးဘေးအန္တရာယ်ကလည်း မန္တလေးရဲ့ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်တွေကို အမြဲခြိမ်းခြောက် နေတဲ့ အန္တရာယ်ပဲ။ သီပေါ မင်း ခေတ်က ဆိုရင် ၁၈၈၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့မှာ တစ်နေ့ တည်း နဲ့ မီးခုနှစ်ခါလောင်ဖူးတယ်။ နောက်သုံးရက်အကြာ ဧပြီလ ၈ရက်နေ့မှာလောင်တဲ့မီး ကြောင့် မဟာမုနိဘုရားကြီးပြာသာဒ်တော်၊ စောင်းတန်းလေးခုနဲ့ ဘုရားကြီးပတ်လည်က ကျောင်းတိုက် တွေ မီးသင့်ခဲ့တယ်။ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်ကတော့ကိုယ်လုံးတော်ကို ထိခိုက်မှုမရှိပေမယ့် ရွှေသား မကိုဋ်တော်နဲ့ စလွယ်တွေ မီးလောင် ပျက်စီးခဲ့တယ်။ ကုန်းဘောင်ဆက်ရာဇဝင်မှာတော့ မဟာ မုနိရုပ်ပွားတော်က စီးကျလာတဲ့ ရွှေတွေကို အရာရှိ၊ မှူးမတ်တွေနဲ့ ကြီးကြပ်သိမ်းဆည်းတာ ရွှေချိန် ငါးထောင့်လေးရာ့ငါးဆယ်ကျော်ရတယ်လို့ ဖော်ပြထားတယ်။ ( ပိဿာ၊ ကျပ်သား စသည်ဖြင့် ဖော်ပြမထားဘူး။)

၁၉ ၈၄ ခုနှစ်မှာ ဦးကျားကြီးဝင်းက စပြီးလောင်ခဲ့တဲ့ မီးကတော့ မန္တလေးရဲ့ မြို့ပြ လက္ခဏာ အသွင် အပြင်ကို အပြောင်းလဲကြီးပြောင်းလဲစေခဲ့တယ်လို့ မန္တလေးမြို့ခံတွေက ဆိုတယ်။ အဲဒီမီးလောင် မှု နောက်ပိုင်း မန္တလေးမှာ အထပ်မြင့်တိုက်တွေပေါ်လာတယ်။ အရှေ့မြောက်လေတိုက်ပြီး မန္တလေး မြို့ခံတွေ မြို့လယ်ကနေမြို့စွန်မြို့ဖျားမြို့သစ်တွေဆီကို လွင့်ပါးသွားတယ်။ အစဉ်အလာရှိတဲ့ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံတွေပျောက်ကွယ်သွားတယ်။ ဒါ့ကြောင့်မန္တလေးမြို့ ရှေးဟောင်း အမွေ အနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးအတွက်အဓိကစိန်ခေါ်မှုက မီးဘေးကာကွယ်ရေး၊ အကျင့်ပျက်ခြစားမှု နဲ့ အဆောက်အအုံသစ်ဆောက်လုပ်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒ ဆိုတဲ့ အချက်သုံးချက်ဖြစ်မယ်လို့ထင်ပါတယ်။

လွန်ခဲ့တဲ့ လေးငါးနှစ်က မန္တလေးမြို့ပြတည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ မြို့ခံတွေကိုယ်တိုင် ပါဝင် ပြီးတက်တက်ကြွကြွ ဆောင်ရွက်လာတာမြင်ရတော့ ရန်ကုန်ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်း ရေး ကိုဆောင်ရွက်နေတဲ့(Yangon Heritage Trust)လိုအဖွဲ့မျိုးမန္တလေးမှာပေါ်လာပြီး ယဉ်ကျေး မှု အမွေအနှစ်အဆောက်အအုံတွေကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်တာမျိုးလုပ်နိုင်မယ်လို့ မျှော်လင့်ခဲ့မိ တယ်။ဒါပေမဲ့မန္တလေးခေတ်ဆန်းချိန်ဟာလည်းအချိန်တိုတိုအတွင်းမှာပဲနေလာနှင်းပျောက်ဖြစ်သွား ခဲ့တယ်။

တကယ်တော့ မန္တလေး၊အမရပူရ၊ အင်း၀ သုံးနေရာကို ယဉ်ကျေးမှု တြိဂံဒေသအဖြစ် သတ်မှတ် ပြီး ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်တွေ၊ယဉ်ကျေးမှု အစဉ်အလာတွေ၊ ရိုးရာပန်းဆယ်မျိုးလုပ်ငန်းတွေကို ထိန်း သိမ်းထားနိုင်ရင်တော့ အကောင်းဆုံးပါပဲ။ တကယ်သာ အကောင်အထည်ဖော်ရင် မန္တလေး မြို့သူ မြို့သားတွေရဲ့ ပါဝင်ပူးပေါင်းကူညီမှု အများကြီးရနိုင်တယ်။ မန္တလေးရဲ့ အားသာချက်က သူတို့ ချစ် တဲ့ မြို့အတွက် ဆိုရင် လူအား ၊ ငွေအား၊ အတတ်ပညာအား စိုက်ထုတ်မယ့် သူတွေ အများကြီး ရှိတဲ့အချက်ပဲ။ ဒါ ပေမယ့် သူတို့ရဲ့ ယုံကြည်မှုရဖို့တော့လိုတာပေါ့။ အဲဒါကလည်း လွယ် လွယ်နဲ့ တော့ မရနိုင်ဘူး။